Monday, 6 August 2012

PHÊ BÌNH hay TUYÊN TRUYỀN THƠ ?

Phan Đức  
Trong nước mới đây, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều được đánh trống khua chiêng ầm ỹ bởi một số nhân vật có máu mặt trong giới văn thi sĩ quốc nội. Họ đang “hợp đồng tác chiến” đánh bóng tên tuổi của nhà thơ này lên tận chín tầng mây, như một hiện tượng tương tự trường hợp Nguyễn Huy Thiệp trước đây. Có điều khác là nếu nhà văn Nguyễn Huy Thiệp xứng đáng với lời ca tụng bao nhiêu thì nhà thơ Nguyễn Quang Thiều lại nhận được những lời tung hô quá đáng đến mức kệch cỡm bấy nhiêu. Nhà văn trước là xứng đáng vì ông mở đầu cách viết mới mẻ với đề tài “phạm húy” cùng văn phong “sắc cạnh lạnh lùng”chưa hề có trước kia, sau việc “mở trói” nhờ cuộc đổi mới của cố tổng bí thư đảng Cộng Sản Việt Nam, Nguyễn Văn Linh. Còn nói kệch cỡm đối với nhà thơ sau là vì cách phê bình thậm xưng đến mức nịnh bợ thơ ông phó chủ tịch Hội Nhà Văn Việt Nam của một số người tổ chức và tham gia tọa đàm khoa học “Thơ Việt Nam hiện đại và Nguyễn Quang Thiều”.[1] Đây là cuộc hội thảo với các ngôn từ “đao to búa lớn” mà chính nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo vốn hiếm gây ồn ào cũng phải viết “Tôi không thích cái tên hội thảo đó. Nó to tát quá. Hình như thời nay người ta thích to tát. Khen chê cũng to tát. Muốn gắn cái nho nhỏ với cái to tát. Theo tôi thì chỉ nên trưng cái pano vừa vừa ‘Toạ đàm thơ NQT’ cũng chả sao”. Rồi ông nhắc lại nhận định của ông từ trước nhưng đến nay vẫn còn giá trị là “Thiều làm thơ không có bài dở nhưng cũng không có bài nào thật hay”. Nguyễn Trọng Tạo nói rất đúng. Làm như thơ Việt Nam hiện đại chẳng đáng kể gì nếu không gắn tên nhà thơ Nguyễn Quang Thiều vào đó hay sao?[2]
Cuộc hội thảo đã làm một số văn thi sĩ phân chia làm hai phe : bênh và chống. Trong số tâng bốc có những khuôn mặt cán bộ thuộc Hội Nhà Văn như chủ tịch Hữu Thỉnh, ủy viên hội đồng lý luận phê bình văn học Chu Văn Sơn và trưởng ban lý luận phê bình Nguyễn Chí Hoan, còn Viện Văn Học là viện trưởng Nguyễn Đăng Điệp v.v... Cũng có nhà phê bình đứng “chân ngoài chân trong” là Đỗ Quyên (Canada). Đúng như một dàn “hợp xướng” hay nói khác đi, có đủ ban bệ chính thống từ trung ương đến địa phương, để tuyên truyền rằng có một nhà thơ lớn của thời đại nhờ đảng Cộng Sản Việt Nam... hóa phép một hạt bụi mới được lấp lánh ánh sáng của đảng![3]
Trong số những bài đánh giá thơ Nguyễn Quang Thiều thì bài viết của nhà thơ kiêm phê bình gia Inrasara là thuyết phục nhất vì quan điểm duy lý chừng mực của ông. Tiếc là bài nhận định này ông cho đăng trên blog của mình và trang Tiền Vệ, chứ không đọc trong cuộc hội thảo.[4] Theo Inrasara, sở dĩ thơ Nguyễn Quang Thiều nổi bật lên gần đây là vì “hoàn cảnh lịch sử”. Ông viết “Chẳng những đề cao mà là tụng ca, tụng ca thành một cao trào bất bình thường đến gây dị nghị”. Hay một đoạn trích dẫn khác “Dẫu sao, dù chê bôi, tụng ca hay dị nghị, dù đa số ít nhiều vì hệ quả của ‘hoàn cảnh xã hội’. Rất đặc trưng Việt Nam.” Ông đã nói thẳng ra : “Và ít nhà phê bình không ngần ngại nhét vào trong tay anh ‘lá cờ đầu’ cách tân thơ Việt. Chính tại đây xảy ra nỗi nhầm lẫn lớn : nhầm lẫn của lịch sử. Thủ phạm vẫn là ‘hoàn cảnh xã hội’“. Nhà thơ Inrasara đã chứng minh nhầm lẫn này tiếp theo sau đó.
Thẳng thừng hơn, nhà thơ Hoàng Hưng trong ý kiến phản hồi bài trên của Inrasara có viết “Thêm nữa, tư duy’phò chính thống’ từ chổ ‘phò quan điểm chính thống’ (của đảng) đã và đang ‘diễn biến’ thành ‘phò các vị có địa vị chính thống’”. [5]
Để bác bỏ những luận điệu có tính dự đoán của Đỗ Quyên khi ông này tự tin suy diễn rằng “Thơ Nguyễn Quang Thiều vì con người, vì quê hương, vì trách nhiệm công dân với làng với nước, vì bổn phận làm người trên trái đất”, nhà phê bình Inrasara lập luận “Nguyễn Quang Thiều không thể không né tránh các vấn đề thời sự nổi cộm, cái khả năng va chạm cơ chế mà anh là một bộ phận không rời”. Ông mạnh mẽ lên án “Tuyệt đại đa số nhà thơ chính thống Việt Nam. đã chạy trốn thời sự nóng bỏng tác động đến toàn xã hội là sự kiện Trường Sa - Hoàng Sa”. Và ông khẳng định “Chỉ khi được phép, họ mới ồ ạt làm thơ yêu nước”. [6]
Trong mục đích vạch ra sự thiếu sót cố ý trong những người tâng bốc Nguyễn Quang Thiều, Inrasara nói thẳng là ngay những nhà thơ miền Nam (sau 1975) cũng đi trước Nguyễn Quang Thiều. Điển hình như Nguyễn Quốc Chánh với Đêm mặt trời mọc (1990) hay Trần Tiến Dũng với Khối động (1997) và Hiện (2000). Lý do là thơ Nguyễn Quang Thiều “không hậu hiện đại. Không và không thể” trong khi hai nhà thơ trên đã thử nghiệm dòng thơ hậu hiện đại. Đó là chưa kể sau này còn có nhóm Mở Miệng với Bùi Chát, Lý Đợi. Nhà thơ Inrasara không cả nể, mà viết rằng “Hiện tượng thơ Sài Gòn. Nó hoàn toàn khác với thơ cách tân ở miền Bắc. Khác từ tâm thế, thái độ và sinh hoạt, khác đến giọng điệu lẫn thủ pháp nghệ thuật”. Họ có thái độ phản kháng truyền thống, ôn hòa hay mạnh mẽ.[7]
Buồn cười là trong số những người ‘phò’ Nguyễn Quang Thiều có cảnh ‘trống đánh xuôi kèn thổi ngược” giữa hai tác giả sau. Nguyễn Đăng Điệp cho rằng “Với những bứt phá mạnh mẽ của Nguyễn Quang Thiều, ý thức cách tân về lối viết trở nên thường trực và riết róng” thì trái lại Đỗ Quyên nhận định khó hiểu “tác giả làm thơ trước, cách tân sau” hay ví von dễ dãi theo kiểu xe cộ lưu thông “không cầm đèn chạy trước ô tô thơ”. Có đời nào xây nhà trước nhưng chưa gọi là mới mà sau đó lại “làm mới” thì mới gọi cách tân sao? Có ai xây nhà kỳ quái vậy nhỉ (vì không xây mới từ đầu)? Còn vô lý nữa là khi ví với cách “không cầm đèn chạy trước ô tô thơ”. Như thế, cả hai cách so sánh đều là chưa cách tân, chứ cách tân cái kiểu gì mà lại đi sau, không chịu đi trước? Thật ra, đó chỉ là một câu lủng củng gây khó hiểu của Đỗ Quyên!
Để đáp trả những tiếng phèng la ỏm tỏi trên, nhà thơ kiêm phê bình gia (ưa nói thẳng) Trần Mạnh Hảo cũng đã phải vận dụng hết “mười thành công lực” lâu nay của ông để phản bác lại, theo cách “tiếng hát át tiếng bom” của miền Bắc thời chiến tranh vậy (?). Nhà thơ Trần Mạnh Hảo đã phản pháo lại bài phê bình rườm rà của Đỗ Quyên “Thi pháp Nguyễn Quang Thiều” bằng bài viết “Khi ông Đỗ Quyên gọi hồn thơ ‘Tân con cóc’ của Nguyễn Quang Thiều”. Chỉ qua nhan đề, người ta cũng biết ông Hảo muốn chê thơ ông Thiều là dở! Trong bài này, tôi chỉ đồng ý với nhận định hợp lý của ông Hảo đối với thơ ông Thiều, chứ không đồng ý cho lắm về sự ác cảm của ông Hảo đến mức dị ứng đối với sự đột phá trong nghệ thuật sáng tạo thi ca. Thật ra, sự ‘tả xung hữu đột’ trong phê bình của họ Trần là đáng hoan nghênh vì ông không nể nang ai cả nhưng đáng tiếc là ông lại đi quá đà! Xét kỹ, thơ ông Thiều cũng từa tựa như thơ dịch thì đúng một phần nào vì sự lạm dụng từ ngữ trùng lặp lạc điệu, không cần thiết, đọc lên có vẻ ngô nghê và nghe như tác giả không biết làm sinh động cú pháp! Điển hình như những câu thơ sau đây :
Ngáp ngủ đã đêm qua
chưởi tục đã đêm qua
gạ gẫm làm tình đã đêm qua
âm hộ đã đêm qua
dương vật đã đêm qua!
(Lò mổ)
Đọc thêm một đoạn trùng lặp nhạt nhẽo đến ngớ ngẩn :
con đường
con đường
con đường
dắt ta về hồ nước cũ
...
con đường
con đường
con đường
ra đi từ hồ nước cũ.
(Lễ tạ)
Cách dùng điệp ngữ này cũng chẳng có gì mới lạ mà từng được nhà văn nữ Túy Hồng ở miền Nam (Việt Nam Cộng Hòa) viết qua cuốn Tôi nhìn tôi trên vách và cũng được nhà thơ Bùi Chát tận dụng sau này để mô tả đến cùng sự đơn điệu thường xuyên và bất lực không thể nào thoát ra được đời sống chính trị tù hãm ở Việt Nam lâu nay.
Trở lại cuộc vinh danh thơ Nguyễn Quang Thiều, Đỗ Quyên trong tiểu đề “Có hay không có chủ nghĩa thơ hiện đại Việt Nam” (“Thi pháp Nguyễn Quang Thiều”) mà Trần Thị Phương Hoa chê“Bài viết của Đỗ Quyên cung cấp một cái nhìn lộn xộn về chủ nghĩa hiện đại”.[8]
Sở dĩ tác giả trên nói lộn xộn là vì Đỗ Quyên mô tả thơ Thiều như một mớ hổ lốn pha tạp, gồm có bài hiện sinh, bài thì siêu thực, bài tượng trưng v.v. chỉ ở mức hiện đại, chứ chưa phải là hậu hiện đại trong ý nghĩa của dòng thơ này.
Mạnh miệng nhất là bài phê bình thơ của Đặng Thân mà Trần Mạnh Hảo đã phải hỏi thẳng “Đặng Thân : Bình thơ hay tấu hài?” nhằm phê phán bài tham luận “Người buông lưới dệt ánh sáng từ hố thẳm” của tác giả Đặng Thân. Thôi thì đủ loại ngôn từ khoa đại được Đặng Thân gom hết vào mà nhiệt liệt tán tụng thơ Thiều. Thế nhưng ai đọc kỹ thì thấy Đặng Thân bình... loạn theo kiểu ‘khen ồn ào, chê kín đáo’ thơ họ Nguyễn “Nếu có ai đó hỏi hãy nêu hai nhà thơ Việt cần đọc nhất trong một trăm năm qua, chắc rằng tôi, sau vài hồi cân nhắc cỡ trăm cái tên, sẽ bảo nên đọc Hàn Mặc Tử “vỗ cánh bay chín tầng trời cao ngất” và Nguyễn Quang Thiều. Cả hai đều tôn thờ đường lối có định hướng “loạn thần kinh” vì kẻ trước thì đẻ ra trường thơ loạn, còn kẻ sau thì làm... loạn trường thơ”. [9]
Tiếp theo sau là Nguyễn Chí Hoan với “Tấm thảm Thổ Nhĩ Kỳ” - thơ Nguyễn Quang Thiều “không để hiểu mà để tưởng tượng” (Báo Văn Nghệ tết Canh Dần số 6+7+8 -2010, trang 54). Cùng với Chu Văn Sơn qua “Nguyễn Quang Thiều và khuynh hướng sử thi tôn giáo”.[10] Cũng chỉ là những tụng ca ngoa ngữ và đại ngôn!
Ông chủ tịch Hữu Thỉnh còn chi ly hơn mà phân chia ra thơ cần giải thích và thơ dễ hiểu không cần giải thích của thơ họ Nguyễn. Ông ca ngợi thơ phó chủ tịch “Nguyễn Quang Thiều đã có những câu thơ mở ra những vô tận của liên tưởng” hoặc “Nguyễn Quang Thiều là ‘phù thuỷ’ về liên tưởng”. Và những lời công kênh lên chất ngất “Điều cuối cùng là anh đã tạo ra được sự ám ảnh : đó mới là cao diệu”. Còn nữa : “tạo ra từ trường và vực xoáy”. Vẫn thản nhiên mở hết công suất tán tụng là “Nguyễn Quang Thiều tạo ra môi trường thẩm mỹ mới, khước từ mọi sự véo von nhễ nhại, du dương tội nghiệp. Nguyễn Quang Thiều huy động tối đa những ngẫu nhiên. Nguyễn Quang Thiều là người cọng hưởng được cả thông tin, cảm xúc, tranh luận, bình luận”. [11] Bài phát biểu của Hữu Thỉnh được Nguyễn Đăng Điệp đồng thanh phụ hoạ “Những nhận xét của nhà thơ Hữu Thỉnh là lời tổng kết hoàn hảo nhất cho cuộc toạ đàm khoa học “Thơ Việt Nam hiện đại và Nguyễn Quang Thiều’”. [12]
Thấy những hành động tung hứng lên tầng mây xanh Nguyễn Quang Thiều, nhà thơ vai vế Vũ Quần Phương không chịu nổi nên phải phê phán qua “Hội chứng yêu thơ cuồng nhiệt và phong trào bốc thơm lẫn nhau”.[13] Cũng có người như nhà thơ Nguyễn Đăng Trình hoặc Trần Đình Thu bày tỏ sự bất đồng ý về kịch bản... phong thần cho ông Thiều mà cơ quan tổ chức hội thảo là Viện Văn Học với ông chủ tịch Hữu Thỉnh đề cao phó chủ tịch Nguyễn Quang Thiều, hai ông quan nắm quyền cao nhất nhì trong Hội Nhà Văn Việt Nam.
Nói thẳng ra, kịch bản này bốc mùi nặng quá. Nói ‘bốc thơm’ như Vũ Quần Phương cũng chỉ là lời bình nhẹ nhàng có tính vị nể. Cuộc toạ đàm chẳng khác gì một chiến dịch tuyên truyền với đủ nhân lực và thực hiện theo bài bản lễ “tấn phong thi hào” cho một nhà thơ là chính Nguyễn Quang Thiều, người đã trịnh trọng giữ vai trò nổ đại pháo khai mào rằng Việt Nam là một “cường quốc” về thơ và những người, bất kể thực hay giả mê thơ ông ta, cũng hăm hở nhảy ùa vào để chứng minh một điều duy nhất rằng thơ Nguyễn Quang Thiều là tột đỉnh thi ca Việt Nam. Hiện đại! Phải chăng Hội Nhà Văn đang mặc “áo thụng vái nhau” trong thi phú?
Tuyên truyền là gì? Là sự phóng đại, có ít xít ra nhiều, ngay cả biến không thành có, nói láo thay nói thật, đồ dỏm thành đồ giá trị một cách rập ràng đồng nhất bằng mọi phương tiện và thủ đoạn mình có sẵn! Tại sao? Xin thử lý giải là nhằm mục đích “ru ngủ” giới văn nghệ sĩ và định hướng dư luận cho họ quên hết hiện thực tình hình cực kỳ khó khăn về mọi mặt của người dân và sự hung hăng lấn chiếm trắng trợn biển đảo nước ta của Trung Quốc.
Phan Đức
(5-8-2012)
--------------
PS: Nếu muốn biết quan hệ giữa Hội Nhà Văn Việt Nam và Trung Quốc hai năm trước đây ra sao, xin đọc “Em không phải là nhà văn” của Trang Hạ (Blog Trang Hạ ngày 29-7-2010).[14]
____________
Chú thích:
[1]Toạ đàm khoa học “Thơ Việt Nam hiện đại và Nguyễn Quang Thiều” trên tổ chức ở Viện Văn Học (Hà Nội) ngày 28-6-2012.
[2]Lời giới thiệu bài “Nguyễn Quang Thiều: Trở về mái nhà xưa” (blog Nguyễn Trọng Tạo).
[3]Lời phát biểu của Nguyễn Đình Thi lần ra mắt ban chấp hành mới Hội Nhà Văn tháng 3/1983: “...Chúng ta là những nhà văn nhưng là những hạt bụi lấp lánh ánh sáng của Đảng”.
[5]Ý kiến dưới bài dẫn trên (blog Inrasara).
[6]Bài dẫn trên.
[7]Bài dẫn trên.
[9]Đặng Thân, “Người buông lưới dệt ánh sáng từ hố thẳm” (hố thẳm là ‘bản quyền’ Phạm Công Thiện).
[10]Trần Mạnh Hảo, “Về một lối phê bình tùy tiện của PGS-TS Chu Văn Sơn”. Đa số những bài phê bình của Trần Mạnh Hảo đăng trên nhiều diễn đàn như blog Nguyễn Trọng Tạo hay Đàn Chim Việt v.v.
[12]Bài dẫn trên (blog Lê Thiếu Nhơn).
[14]Trang Hạ thuật lại lời của Hữu Thỉnh : “Bác bảo nhỏ, nhưng khốn nỗi kinh phí của nhà nước chỉ cấp cho các bác để o bế quan hệ với Trung Quốc chứ không phải tiền tỷ hàng năm để làm văn làm chương với quốc tế nào khác. Cái này nó liên hệ mật thiết tới... tiền.” (blog Trang Hạ : “Em không phải là nhà văn”. Ngày 29-7-2010).

No comments:

Post a Comment

Girls Generation - Korean